 |
| พงศ์พะงา Polyalthia acuminatissima Wiya, Damth. & Chaowasku; มธุรสา P. esanensis Wiya, Damth. & Chaowasku; บุษบาดง P. chiangmaica Wiya, Damth. & Chaowasku; ไพรผกา P. maxwelliana Wiya, Chanthamrong & Chaowasku; พนาศัย P. miliusifolia Wiya, Chanthamrong & Chaowasku in Wiya, Damthongdee, Chanthamrong, Ue-aree et Chaowasku, 2025. |
Abstract
Based on molecular phylogenetic analyses using seven plastid DNA markers (matK, rbcL, ndhF and ycf1 exons; trnL intron; psbA-trnH and trnL-trnF intergenic spacers) and detailed morphological investigations, five new species of Polyalthia Blume (Annonaceae Juss.) from Thailand are recognized, described and illustrated. These species are: Polyalthia acuminatissima Wiya, Damth. & Chaowasku sp. nov. (from Nakhon Phanom Province, northeastern region), P. esanensis Wiya, Damth. & Chaowasku sp. nov. (from eastern and northeastern regions), P. chiangmaica Wiya, Damth. & Chaowasku sp. nov. (from Chiang Mai Province, northern region), P. maxwelliana Wiya, Chanthamrong & Chaowasku sp. nov. and P. miliusifolia Wiya, Chanthamrong & Chaowasku sp. nov. (both from Kanchanaburi Province, southwestern region). All five species belong to one of the three major clades within the genus. Three of them (P. acuminatissima, P. esanensis and P. chiangmaica) were previously misidentified as P. evecta (Pierre) Finet & Gagnep., which is polyphyletic. Comparisons with their phylogenetically related or morphologically similar species are provided and a key to the species of this major clade occurring in Thailand is included. The conservation status of all five new species is provisionally assessed as Data Deficient.
Keywords: Magnoliids, Malmeoideae, molecular phylogeny, systematics, taxonomy
Chattida Wiya, Anissara Damthongdee, Kithisak Chanthamrong, Phasit Ue-aree and Tanawat Chaowasku. 2025. Uncovering Five New Species of Polyalthia (Annonaceae, Miliuseae) from Thailand: Molecular and Morphological Congruence. European Journal of Taxonomy. 1022(1), 243-276. DOI: doi.org/10.5852/ejt.2025.1022.3093 [2025-10-14]
พืชชนิดใหม่ของโลกวงศ์กระดังงา 5 ชนิด จากประเทศไทย
นักอนุกรมวิธานพืช องค์การสวนพฤกษศาสตร์ ร่วมค้นพบ
ดร.ฉัตรธิดา วิยา นักอนุกรมวิธานพืช องค์การสวนพฤกษศาสตร์ ร่วมกับทีมวิจัย นำโดย รองศาสตราจารย์ ดร.ธนวัฒน์ เชาวสกู ภาควิชาชีววิทยา คณะวิทยาศาสตร์ มหาวิทยาลัยเชียงใหม่ ดร.อานิสรา ดำทองดี นักวิจัยหลังปริญญาเอก นายกิติศักดิ์ ฌานธำรง นักวิจัยอิสระ และนายพสิษฐ์ เอื้ออารีย์ ผู้ช่วยนักวิจัย กรมอุทยานแห่งชาติ สัตว์ป่า และพันธุ์พืช ร่วมกันค้นพบพืชชนิดใหม่ของโลกในวงศ์กระดังงา (Annonaceae) สกุลกล้วยเต่า (𝙋𝙤𝙡𝙮𝙖𝙡𝙩𝙝𝙞𝙖 Blume) จำนวน 5 ชนิด คือ
มธุรสา (𝙋𝙤𝙡𝙮𝙖𝙡𝙩𝙝𝙞𝙖 𝙚𝙨𝙖𝙣𝙚𝙣𝙨𝙞𝙨 Wiya, Damth. & Chaowasku) เป็นไม้ต้นขนาดเล็ก สูงประมาณ 1.5 เมตร พบที่จังหวัดอำนาจเจริญและอุดรธานี คำระบุชนิดแสดงถึงแหล่งที่พบ คือภาคตะวันออกเฉียงเหนือ หรืออีสาน
พนาศัย (𝙋𝙤𝙡𝙮𝙖𝙡𝙩𝙝𝙞𝙖 𝙢𝙞𝙡𝙞𝙪𝙨𝙞𝙛𝙤𝙡𝙞𝙖 Wiya, Chanthamrong & Chaowasku) เป็นไม้ต้นขนาดเล็ก สูงประมาณ 60 เซนติเมตร พบที่จังหวัดกาญจนบุรี คำระบุชนิดแสดงถึงลักษณะใบที่คล้ายกับใบของพืชในสกุลระฆังสยาม (Miliusa Lesch. ex A.DC.) บางชนิด
ไพรผกา (𝙋𝙤𝙡𝙮𝙖𝙡𝙩𝙝𝙞𝙖 𝙢𝙖𝙭𝙬𝙚𝙡𝙡𝙞𝙖𝙣𝙖 Wiya, Chanthamrong & Chaowasku) เป็นไม้ต้นขนาดเล็ก สูง 1.5–4 เมตร พบที่จังหวัดกาญจนบุรี คำระบุชนิดตั้งขึ้นเพื่อเป็นเกียรติแก่ Mr. James Franklin Maxwell (2488–2558) นักสำรวจและเก็บตัวอย่างพรรณไม้ไทยผู้มีผลงานโดดเด่น และเป็นหนึ่งในผู้ร่วมก่อตั้งหอพรรณไม้ภาควิชาชีววิทยา คณะวิทยาศาสตร์ มหาวิทยาลัยเชียงใหม่ (CMUB) พร้อมทั้งเป็นภัณฑารักษ์คนแรก
บุษบาดง (𝙋𝙤𝙡𝙮𝙖𝙡𝙩𝙝𝙞𝙖 𝙘𝙝𝙞𝙖𝙣𝙜𝙢𝙖𝙞𝙘𝙖 Wiya, Damth. & Chaowasku) เป็นไม้พุ่ม สูงประมาณ 6 เมตร พบที่จังหวัดเชียงใหม่ คำระบุชนิดแสดงถึงแหล่งที่พบ คือจังหวัดเชียงใหม่
พงศ์พะงา (𝙋𝙤𝙡𝙮𝙖𝙡𝙩𝙝𝙞𝙖 𝙖𝙘𝙪𝙢𝙞𝙣𝙖𝙩𝙞𝙨𝙨𝙞𝙢𝙖 Wiya, Damth. & Chaowasku) เป็นไม้ต้นขนาดเล็ก สูง 1–2 เมตร พบที่จังหวัดนครพนม คำระบุชนิดแสดงถึงลักษณะปลายใบที่มักจะเรียวแหลมและยืดยาวอย่างเด่นชัด
พืชชนิดใหม่ทั้ง 5 ชนิดนี้ มีลักษณะดอกที่คล้ายคลึงกัน จึงจำเป็นต้องใช้ข้อมูลลำดับเบสดีเอ็นเอเพื่อช่วยในการกำหนดขอบเขตชนิดและสถานะทางอนุกรมวิธาน อนึ่ง พบว่าต้นมธุรสา บุษบาดง และพงศ์พะงา เคยถูกระบุชนิดเป็น 𝙋𝙤𝙡𝙮𝙖𝙡𝙩𝙝𝙞𝙖 𝙚𝙫𝙚𝙘𝙩𝙖 (Pierre) Finet & Gagnep. แต่ข้อมูลสัณฐานวิทยาและวิวัฒนาการชาติพันธุ์เชิงโมเลกุลสามารถแยกพืชทั้ง 3 ชนิด และ 𝙋. 𝙚𝙫𝙚𝙘𝙩𝙖 ออกจากกันได้ ผลงานวิจัยนี้ได้ถูกตีพิมพ์ในวารสาร European Journal of Taxonomy เล่มที่ (Volume) 1022 หน้าที่ 243–276 (DOI: doi.org/10.5852/ejt.2025.1022.3093)
อย่างไรก็ตาม ข้อมูลด้านการกระจายพันธุ์และขนาดประชากรของพืชชนิดใหม่ทั้ง 5 ชนิดยังไม่เพียงพอต่อการประเมินสถานภาพการอนุรักษ์ ปัจจุบันองค์การสวนพฤกษศาสตร์ได้ดำเนินโครงการสำรวจภาคสนามเพื่อรวบรวมข้อมูลการกระจายพันธุ์และขนาดประชากรของพืชในสกุลกล้วยเต่าเพิ่มเติมเพื่อใช้ประเมินสถานภาพการอนุรักษ์เบื้องต้นและจัดลำดับความเร่งด่วนของพืชที่มีความเสี่ยงต่อการสูญพันธุ์ อันจะนำไปสู่การกำหนดแนวทางการอนุรักษ์ที่เหมาะสมต่อไป โดยโครงการดังกล่าวได้รับการสนับสนุนงบประมาณจากกองทุนส่งเสริมวิทยาศาสตร์ วิจัยและนวัตกรรม (กองทุน ววน.)
ในด้านการใช้ประโยชน์ พบว่า “มธุรสา” มีดอกที่มีกลิ่นหอมหวาน จึงมีศักยภาพในการพัฒนาเป็นไม้ดอกหอม นอกจากนี้ พืชทั้ง 5 ชนิด ยังมีแนวโน้มในการพัฒนาเป็นพืชสมุนไพร เนื่องจากมีรายงานการพบสารทุติยภูมิหลายกลุ่มที่แสดงฤทธิ์ทางเภสัชวิทยาในพืชสกุลนี้ ปัจจุบันนักอนุกรมวิธานพืชขององค์การสวนพฤกษศาสตร์ได้หารือร่วมกับอาจารย์และนักวิจัยจากมหาวิทยาลัยเชียงใหม่ ได้แก่ ภาควิชาเคมี และศูนย์วิจัยวิทยาศาสตร์สิ่งแวดล้อม คณะวิทยาศาสตร์ โดยมุ่งพัฒนาวิธีการสกัดสารจากพืชชนิดใหม่ให้มีประสิทธิภาพทั้งเชิงคุณภาพและปริมาณของสารสกัด พร้อมทั้งทดสอบคุณสมบัติทางกายภาพและชีวภาพ เพื่อยืนยันคุณสมบัติของสารที่ได้จากพืช อันจะนำไปสู่การสนับสนุนการใช้ประโยชน์จากพืชควบคู่กับการอนุรักษ์ความหลากหลายทางชีวภาพอย่างยั่งยืน
เขียนและเรียบเรียง: ฉัตรธิดา วิยา และคณะผู้วิจัย